شرکت تعاونی دامداران صنعتی و نیمه صنعتی

مقدمه

تحقيقات و پژوهش

از آنجاييكه ايران اسلامي در حال پيمودن مسير پر پيچ و خم توسعه و سازندگي است، بر آحاد ملت، هر كس به فراخور توان خويش، تكليف است كه اين كاروان را ياري نموده و نيرو بخش اين روند سازنده و بنيادين باشد. اما اين حقيقت را نيز نبايد منكر شد كه عمل بدون علم و آگاهي حتي اگر با نيتي پاك همراه باشد احتمال انحراف آن از هدف بسيار است. لذا در جهت آميختن علم و عمل با هم بايد كوششي بسيار نمود. بهترين و عالي ترين طرح­ها در زمينه بالا بردن سطح توليدات دامي وقتي متكي به بصيرت و آگاهي عملي و تجربي نباشد و با شرايط محيطي و امكانات آن برنامه­ها تطبيق نكند، بي­ترديد در عمل نتيجه و حاصل آنها خوشايند و مطلوب نبوده و جز اتلاف سرمايه و وقت بهره ديگري نخواهد داشت. در دامپروري همان­طور كه از نظر صاحب­نظران پوشيده نيست، هيچ طرح و برنامه­اي نتيجه­اش در اندك مدت معلوم و مشخص نمي­گردد، بلكه نكات تاريك و روشنش به مرور زمان و در طي كار و عمل آشكار خواهد شد. از اين رو عامل زمان در كارهاي دامپروري نقش ارزنده و سازنده­اي دارد و نمي­توان به سهولت هر طرح و برنامه­اي را به دلخواه در عرصه دامپروري پياده كرد، بي­آنكه دقيقا از نتايج عمل آن آگاه بود. از آنجايي­كه هر گونه نارسايي در اين مورد با اقتصاد جامعه و غذاي مردم مربوط بوده و تنگناهايي را موجب خواهد شد كه عدول از آنها به آساني مقدور و ميسر نبوده و احتياج به گذشت زمان و كسب تجربيات ديگري دارد، بنابراين در كارهاي دامپروري دور انديشي، صبر و تحمل، صداقت، تجربه، علم و اطلاع بايد با يكديگر پيوندي عميق و ناگسستني داشته باشند و گرنه زمان مي­گذرد و دوباره كاريها آغاز مي گردد.

بهترين و عالي ترين نژادهاي دام وقتي در شرايط نامناسب نگهداري و به دست اشخاص ناوارد و با مديريتي ضعيف و سهل­انگار سپرده شود، بزودي و قبل از اينكه دام بتواند خصوصيات عالي نژادي خود را به صحنه ظهور برساند از دايره توليد خارج خواهد شد.

پس قبل از اجرا و تصميم­گيري در مورد هر طرحي بايد عمليات بنيادي و زير بنايي جهت پذيرش آن طرح صورت پذيرد تا كارها در بستري نشو ونما نمايد و به ثمر رسد كه براي مجريان شوق­انگيز و دلچسب بوده و براي مملكت نتيجه بخش و غرورآميز باشد.

توسعه صنعت دامپروري و كشاورزي، با توجه به بافت كشور و جايگاهي كه اين صنعت از ديرباز داشته، مي‌تواند سبب اشتغال‌زايي و همچنين درآمدزايي و افزايش درآمد ملي شود و در نهايت كشور را خودكفا نمايد. پتانسيل خودكفايي همواره در كشور وجود داشته و اكنون نيز مي‌توان با سرمايه‌گذاري و تداوم تضمين براي صنعت دامپروري، در بخش‌هاي مختلف به خودكفايي رسيد. در بخش شير، صنايع جانبي توسعه پيدا كرده‌اند و توانسته‌ايم در اين صنعت به خودكفايي برسيم و هر روز مصرف سرانه ما در اين زمينه افزايش پيدا مي‌كند. در صنعت گوشت نيز حتي اگر در مرز خودكفايي باشيم، با اين همه تعداد دام مقرون به صرفه نيست؛ بنابراين بايد علم روز را در اختيار دامداران و گاوداران قرار دهيم تا بتوانيم با دو سوم اين تعداد به خودكفايي برسيم، چرا كه تعداد زياد دام بايد كاهش يابد و يا به صورت اصولي پرورش پيدا كنند تا بتوان باب صادرات را بيش از وضعيت كنوني باز كرد. دانش محوري نقشي اساسي در بهبود رابطه ميان توسعه دامپروري دارد.

جهان تحول گرا و رو به پيشرفت امروز كه لحظه به لحظه رو به پيشرفت همه جانبه در تمامي سطوح با سرعتي فوق تصور پيش مي‌رود، جايي را براي ايستايي و توقف باقي نگذاشته است. در واقع ملل مختلف كه هر كدام به تنهايي عضوي از اعضاي جامعه‌ جهاني را شامل مي‌شوند چنانچه نتوانند خود را به سرعت با شرايط موجود وفق داده و به بياني در اثر تعللي و لو گذرا و مقطعي در كمترين زمان ممكن (با توجه به سرعت پيشرفت سريع جوامع) به يك كشور ضعيف، وامانده و ترحم برانگيز در ميان ساير ملل مبدل خواهند گرديد. بنابراين دولت ها را به هيچ روي گريزي از توسعه در تمامي جوانب مرتبط با حيات پوياي جامعه‌ي خود نيست.

تامين نياز غذائي انسانها و ايجاد امنيت غذائي يكي از اصلي­ترين و مهمترين اهداف دامپروری در كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه است. پرورش گاو يكي از شاخه­هاي مهم اين فعاليت­ها محسوب مي­شود. كشور ما تا اواخر نيمه اول قرن بيستم از يك ساختار دامداري كاملا سنتي ، بر پايه دامداري روستائي و عشايري  برخوردار بوده است. در آن ايام گوسفندداري يكي از مهمترين زير بخشهاي كشاورزي و مهمترين منشاء توليد پروتئين بود، به تدريج با گذشت زمان و به دنبال افزايش جمعيت، تقاضا براي شير و گوشت افزايش يافت و به طبع آن پرورش گاو توسعه یافته و روند ايجاد دامداري­هاي متمركز و تغيير سيستم دامداري از شكل سنتي به شكل صنعتي شروع شد و شايد بتوان اواخر دهه بيست را سرآغاز حركت براي به كار بستن شيوه هاي نوین دامپروري دانست. 78 درصد از شير جهان در كشور­هاي پيشرفته صنعتي توليد مي­شود كه فقط 25 درصد جمعيت جهان را تشكيل مي­دهند و 22 درصد بقيه در ممالكي توليد مي­شود كه 75 درصد جمعيت دنيا را دربر دارند.

امروزه در دامداري­هاي مدرن و صنعتي كشور بهره­گيري از گاوهاي اصلاح شده، تجهيزات مدرن و پيشرفته، محيط سالم و بهداشتي، توانائي توليد و كشت نباتات علوفه­اي، امكان ثبت اطلاعات و ركوردها ، برآورد معيارهاي ژنتيكي از قبيل وراثت پذيري ، تخمين ارزش اصلاحی ، استاندارد كردن توليد بر اساس سن ، طول دوره شيردهي و غیره، انتخاب اسپرم و برآورد عملكرد اسپرم­هاي مصرفي، ارزيابي تيپ، كنترل همخوني و آميزشهاي برنامه­ريزي شده در گله و دهها مورد ديگر موجبات پويائي و شكوفائي هر چه بيشتر اين صنعت را فراهم آورده اند. 

تحقيقات و پژوهش

در کشور استرالیا در سال 1990 تا 2005 بالغ بر 1000 تحقیق انجام شده و نتیجه این تحقیقات که اکثرا فقط کاربردی بوده و جنبه تولید علم (بصورت مقاله) برای مجریان نداشته باعث شده که کیفیت لاشه 2.5% بهبود یابد. این میزان بهبود باعث ایجاد بیش از 5000 شغل به صورت مستقیم و غیر مستقیم و همچنین افزایش 15%  نقش دامپروری در اقتصاد کشور استرالیا داشته است.

مي توان گفت تمام پيشرفتها در زمينه دامپروري مرهون تحقيقات و پژوهشهاي انجام شده توسط محققين حاصل شده است. اين بخش بايستي مورد توجه خاص مسئولين محترم قرار گيرد تا بيش از پيش شاهد موفقيتهاي چشمگير اين قشر باشيم.

آموزش

بزرگترین چالش بخش دامپروری عدم کاربرد تخصصی کارشناسان در تولید می باشد. هنوز بخش های زیادی از تولید تخصصی نیست و متخصصان و کارشناسان تنها در گاوداری­های بزرگ حضور دارند اما بخش اعظمی از صنعت گاوداری که به صورت سنتی اداره می­شود دانش تخصصی در آن کاربردی ندارد و باعث کاهش میزان تولید و راندمان و در نتيجه کاهش درآمد شده است.

در واحدهای تولیدی که میزان تولید شیر هر گاو روزانه کمتر از 30 کیلو گرم باشد با شرایط مالی و بی­ثباتی اقتصادی نمی­تواند پایدار بماند و با توجه به اینکه تعداد این واحدهای سنتی کم بازده قابل توجه است با حمایت دولت به منظور  افزایش تخصصی و ورود علم و دانش در بخش تولید می توان تولید را از نظر کمی و کیفی ارتقا و قیمت را کاهش داد چرا که هم اکنون از منابع غذايي استفاده بهينه­اي نمي­شود و بيش از 40 درصد منابع غذايي از بين مي­رود كه اگر مصرف اين منابع بهينه شود با كمبود غذا و افزایش قیمت آن مواجه نخواهیم  بود.

علی رغم اینکه طی چند سال اخیر صنعت گاوداری پیشرفت بسیاری داشته است، دانشگاه ها نتوانسته اند با آن همگام باشند و لازم است فارغ­التحصیلان و کارشناسان تخصصی­تر و عملیاتی­تر تربیت شوند تا مرجع رفع مشکلات باشند. با توجه به سرمایه­گذاری بالا در این صنعت لازم است با چالش­ها و مشکلات آن تخصصی­تر و دقیق­تر برخورد شود و برای آن راهکارهای اساسی در نظر گرفت و هم محصولات استراتژیک و مورد نیاز جامعه با قیمت مناسب­تر در اختیار مصرف­کنندگان قرار گیرد و هم تولید اقتصادی باشد تا سرمایه­گذاری انجام شده دراین صنعت حفظ و گسترش یابد. از جمله كشورهايي كه به ارزش علم و آموزش واقف بوده و سالهاست كه از آن بهره­برداري مي­نمايد كشور كانادا مي­باشد. مدرسه بین المللی مدیریت دامپروری كانادا (International Livestock Management School)  در میان مزارع وسیع در شهر اوتاوا (پایتخت کشور کانادا) بنا شده و کارش آموزش عملی دامپروری و دامپزشکی می­باشد. این مدرسه مدرکی که به محصلین دانش آموخته خود می­دهد ارزش دانشگاهی ندارد ولی آنها را مردان کارآمد و لایق برای اداره دامداري­ها و مراکز دامپروری بار می­آورد. این مدرسه وابسته به شرکت سیمکس کانادا بوده و بخشی از آن محسوب می شود. 6 تعاونی دامداران ناحیه با 40000 عضو به سال 1986 این مدرسه را پایه گذاری کرده­اند. این مدرسه که امروزه جنبه بین­المللی پیدا کرده نیروی انسانی مورد لزوم واحد های دامپروری را آموزش داده و تربیت می­کند. آموزش­های داده شده تماماً جنبه عملی و کاربردی دارد. شاگردان هر کلاس اغلب 5 الی 10 نفر هستند تا بهتر بتوانند مدیریت دامپروری را فرا گرفته و در کار ورزیده شوند. دوره کلاس­ها از دو هفته تا 16 هفته می­باشد و بسته به ضرورت دروس مدرسه به زبان­های انگلیسی، فرانسه، اسپانیولی تدریس می­شود. مخارج یک دوره آموزشی حدوداً25000 دلار کانادایی برای هر نفر می باشد. این مدرسه برای آموزش مدیریت گاوداری به کشورهای دیگر دنیا نیز استاد می­فرستد. در صورت درخواست کشوری در این مورد با اعزام استاد موافقت می­شود. تعداد استاد از دو نفر کمتر فرستاده نمی شود و هزینه و دستمزد روزانه هر استاد در حدود600 دلار کانادایی می باشد.

مدیریت

اقتصادي كردن واحد و افزايش بازده توليد از طريق به كار بستن اصول صحيح علمي از مهمترين اهداف يك مديريت كارآمد است. آنچه در پرورش دام اهمیت دارد از قوه به فعل در آوردن خصایص برجسته ذاتی و ارزش­های اقتصادی حیوان می­باشد. این نهایت ساده اندیشی است که تصور کنیم در هر وضع و شرایطی و یا هر نوع مدیریتی صفات  مورد انتظار تولید دام­های  مولد ما به منصه بروز و ظهور رسیده، خواست­های اقتصادی ما در اداره واحد­های دامداری در حد دلخواه برآورده و تامین خواهد شد. بلکه ظهور صفات اقتصادی دام­ها عمدتاً مربوط به مدیریتی است که در آن واحد­ها اعمال می­گردد. در کشور­های پرتولید از لحاظ شیر و فرآورده­های دامی، رعایت مدیریت صحیح در اداره دامداری­ها به مراتب مهمتر از خصوصیات بالقوه با ارزش تولید دام­ها تلقی می­شود.

کارشناسان صاحب ­نظر  دامپروری در کشور هلند معتقدند بروز برتری­های نژادی در دام 25 درصد مربوط به خصایص ذاتی و ژنتیکی بوده و 75 درصد در ارتباط با مدیریتی می­باشد که برای نگهداری و پرورش آن دام اعمال می­گردد. عقیده کانادایی­ها در این خصوص اندکی فرق داشته نقش خصوصیات ذاتی را در تولید گاو­های تحت پرورش 30 الی 40 درصد و نقش مدیریت را 60 تا70 درصد می­دانند. اغلب مسایل و مشکلاتی که هر دامپرور در حین کار با آن مواجه است از عدم اجرای اصول صحیح فنّی و بهداشتی بوسیله کارگران سرچشمه گرفته و موجب خسارات غیر قابل جبران می­گردد. در زمینه روابط کارگر و کارفرما باید نکات زیر را در نظر گرفت و با جدّیت و بصیرت کامل آنها را مراعات نمود:

1.        مراعات اصل تشویق و با ارزش شمردن کارگر

2.        همدلی و همفکری با کارگران

3.        محترم شمردن کارگران

4.        شناسایی کارگران

5.        دادن مزایا به کارگران

در پرورش و نگه­داری دام اصیل، داشتن کارت­های انفرادی یا شناسنامه برای هر دام، یکی از مهمترین اقدامات در اعمال مدیریت صحیح محسوب شده دامداری را به سوی پیشرفت و ترقی رهنمون می نماید. با ثبت خصوصیات انفرادی دام در اوراق هویت، هر گونه کمبود و نقصی به آسانی شناخته شده و دامپرور می­تواند به موقع برای رفع آنها اتخاذ تصمیم مناسب را بنماید. در حقیقت در شیوه دامداری نوین، تهیه و تنظیم شناسنامه، ستون فقرات کارهای روزانه به شمار آمده، موجب هدایت دامپرور در کارها شده و سرانجام به بهره­دهی اقتصادی دامداری به نحو مطلوبی می­افزاید. چه آنکه شناخت صحیح و درست اصالت هر دام و بالاخره گله، و وضع و موقعيت دامداری از لحاظ بهره­دهی مناسب و دلخواه و دارای هدف، فقط از این راه مقدور و میسر می باشد.

يكي از مهمترين جنبه هاي مديريتي در گله هاي بزرگ گاوهاي شيرده ، تشخيص فحلي مي باشد كه هيچ روشي نمي تواند جايگزين بازرسيهاي پياپي و سيستيماتيك براي تشخيص اين حالت گردد. اين حالت 6 الي 30 ساعت طول مي كشد ولي به طور ميانگين براي اكثر گاوهاي ماده اين حالت 12 الي 18 ساعت طول مي كشد.درصد عمده اي از فحليها در شب بين ساعت 6 بعد از ظهر تا 6 بامداد رخ مي دهد.از عواقب تشخيص نادرست فحلي مي توان به گمراهي دامدار در تشخيص فحلي آتي، متحمل شدن هزينه هاي تلقيح نادرست و باز گشت به فحلي مجدد گاو مذكور اشاره كرد. تلقيح گاوي كه در حالت فحلي نيست ، باعث مي گردد كه رحم گاو كه در اين حالت مقاومت كمتري به پاتوژنها دارد، دچار عفونتهاي رحمي گردد. وجود تعداد بي شماري از گاوهاي شيرده در گله هاي تجارتي ،نياز به دستيابي به روشهاي مناسب تشخيص فحلي و استفاده از وسائل كمكي و نوين، براي تشخيص فحلي را همواره بوجود مي آورد.

توليد مثل عاملي كليدي در تعيين بازده پرورش گاوهاي شيرده مي باشد. در بهترين شرايط هر ماده گاو، سالانه يك گوساله توليد خواهد كرد. از نظر اقتصادي، باروري معمولا با توجه به فاصله زايش پي در پي دو گوساله ارزيابي مي شود. معيارهاي اندازه گيري بازده توليد مثل، شامل تعداد تلقيحات به ازاي آبستني، ميزان آبستني در ازاي اولين تلقيح، تعداد روزهاي باز و فاصله زايش مي باشد. فاصله زايش مطلوب در بيشتر گاوداريها 12-13 ماه است. در بيشتر گاوداريها درصد آبستني با اولين تلقيح بين 50-60 % است و براي 55% آبستني ها به حدود 8/1 تلقيح براي هر آبستني نياز است. يكي از دلايل مهم اقتصادي نبودن پرورش گاو شيري در استان، پايين بودن راندمان توليد مثلي در گله هاست. ضعف در تشخيص بموقع فحلي و آبستني موجب مي شود تا فحلي­هاي زيادي در زمان طول عمر اقتصادي گاو از دست برود كه اين امر به خودي خود سبب طولاني شدن فاصله دو زايمان و به تبع آن ضررهاي مالي فراوان به دامداران مي گردد.

تغذيه

تنظیم جیره غذایی متعادل دام­ها که تامین کننده نیازهای جسمانی، تولیدی و رشد و نمو بدنی و احیاناً جنین آنها باشد کار چندان ساده­ای نمی­باشد. باید توجه داشت که در یک گله، دام­ها در شرایط مساوی و یکسان از لحاظ وزن و تولید قرار ندارند و لازم است که عوامل مختلف جیره تنظیم شده مصرفی اولاً اقتصادی باشد و ثانیاً در دسترس بوده و ارزش غذایی آنها شناخته شده باشد. اغلب مشاهده می­گردد که کمبود­ها و نارسایی­های بسیاری در جیره غذایی دام­ها وجود دارد که نتایج ناشی از آن، خسارات اقتصادی و عوارض سوء­تغذیه قابل توجه در دامداری­ها می­باشد. همچنین هر گونه زیاده­روی و افراط در  مصرف خوراکی نیز تعادل اقتصادی دامداری را بر هم زده بی آنکه از آذوقه مصرفی به منظور تولید بیشتر، حدّاکثرِ استفاده شده باشد، واحد دامداری از هدف مورد نظر انحراف حاصل می­کند. بی هیچ تردید در واحد دامداری کوچک و متوسط و بزرگ تهیه و تدارک مواد اولیه خوراک دام و ساخت جیره­های غذایی به وسیله نیروی انسانی در اختیار و اغلب نا آشنا و احیاناً سهل انگار مطابق موازین اصولی تغذیه دام از مشکلات مهم روزمره محسوب می­شود. لازم به ذکر است هر گونه بی توجهی و غفلتی در این زمینه لطمات جبران ناپذیری به سلامت و تولید دام­ها وارد می­سازد.

دشواری های ناخواسته و غیر قابل اجتنابی در تهیه خوراک دام بطور غیر صنعتی در دامداری­ها وجود دارد که آشکارا مورد تایید بوده، به شرح زیر است:

-        مشکل تهیه و تدارک و انبار کردن اقلام مختلف خوراک دام به طور همیشگی و به موقع.

-        عدم استاندارد مواد اولیه مصرفی در خوراک دام.

-        سرمایه­گذاری قابل توجه برای خرید آسیاب و میکسر و دیگر وسایل مربوطه.

-        تجهیز نیروی انسانی مربوط و قبول هزینه سنگین پرسنلی آن.

-        مشکل ساخت جیره بطور روزانه با رعایت نسبت­های مواد متشکّله در هر واحد دامداری.

-        عدم امکان ارزیابی کیفی جیره­های تهیه شده در هر روز.

-        عدم رعایت درصد­های مواد اولیه در جیره­های ساخته شده، به علت کمبود­ها و در دسترس نبودن دائمی آنها.

-        استفاده از چند ماده غذایی محدود و اغلب گران، جهت ساخت جیره­های مصرفی.

-        ریخت و پاش بیشتر مواد غذایی در مراحل ساخت و مصرف آنها.

در دنیای امروز، اهمیت عمده و اساسی کارخانجات خوراک دام، در تبدیل انواع مواد اولیه مصرفی در تغذیه دام­ها بصورت پلت شده است. در اغلب کشور­های پر تولید از لحاظ مواد پروتئینی حیوانی، خوراک دام بوسیله کارخانجات با کنترل و نظارت مراجع ذیصلاح و مورد اطمینان تولید می­شود و در اختیار دامپروران قرار می­گیرد و مواد متراکم بصورت پلت شده و با کیفیت حساب شده و متوازن و مشخصی، در حالی که ویژگی­های هر یک بر روی بسته­های آنها الصاق شده و قابل رویت است، عرضه می­شود و دامداران با آسودگی خاطر بی آنکه نیازی به آسیاب و میکسر و نیروی انسانی خاص و ذخیره سازی داشته باشد، می­تواند در هر موقع و به هر مقدار که بخواهد خریداری و به مصرف دام­ها برساند.

اصرار ورزیدن در مصرف  مواد اولیه خوراک دام به جای مواد متراکم ساخته شده، به مانند آن است که مصرف کنندگان نان به جای خرید نان از نانوایی­ها بخواهند سهمیه نان مصرفی خود را بصورت گندم یا آرد دریافت نمایند.

دانش تغذیه دام بر اساس مطالعات پی­گیری که تا کنون در کشور های مختلف جهان به عمل آمده برای مواد متراکم پلت شده مزایای قابل توجهی قائل شده است که موارد مهم آن به شرح ذیل می­باشد:

-        پایین آوردن هزینه تغذیه.

-        استفاده بهینه از مواد خوراکی در دسترس.

-        شناخت بهتر منابع غذایی برای تهیه جیره­های متوازن و اقتصادی.

-        پایین آوردن هزینه حمل و نقل، به علت حجم کمتر مواد متراکم پلت شده.

-        جلوگیری از ریخت و پاش و به هدر رفتن مواد غذایی مصرفی.

-        از بین بردن آلودگی­های میکروبی به علت حرارت داده شدن در مواقع ساخت مواد متراکم پلت شده.

-        تهیه جیره­های استاندارد شده مطابق نیاز­های اقلیمی و منطقه ای.

-        ارزیابی کیفی خوراک های ساخته شده بوسیله متخصصین آزمایشگاهی بطور دقیق و قابل کنترل.

-        بالا رفتن میزان جذب مواد متراکم مصرفی در دام ها به علت متراکم و فشرده بودن مواد متشکّله آنها.

شرایط زراعی و اقلیمی ما با اروپا و آمریکا و دیگر کشور­های سرسبز و مساعد از لحاظ کشاورزی قابل قیاس نیستند. اگر ما بخواهیم در این مملکت دامداری را رونق بخشیم و از شرایط دشوار آب و هوایی نیز برخوردار باشیم ولی نسنجیده و غیر عاقلانه از لحاظ کارآیی و بهره­وری با دامپروری اروپایی و آمریکایی مقایسه شویم، مسلماً سرانجامی جز شکست و ناکامی نخواهیم داشت. دامپرور ما در حالی که به شدت از کمیابی و گرانی و نامرغوبی مواد خشبی و یا علوفه رنج می­برد، و بر روی عناصر متشکّله این مواد، اعم از پروتئین خام و قابل جذب و انواع ویتامین­ها نمی­تواند به درستی( آنچنان که در جداول تغذیه منابع خارجی مندرج است) حساب نماید، آیا سزاوار است ما به جای درک این واقعیت­ها، ایران را هلند و دانمارک تصور کنیم؟ و بخواهیم دامپرور ما اساس تغذیه گاو­های خود را بیشتر بر روی مواد علوفه­ای مرغوب قرار دهد.

دامداری­های صنعتی ما بیشتر از لحاظ تغذیه دام­ها به مواد متراکم متکی است تا به مواد علوفه­ای. اگر بخواهیم از این روش گریزی در عمل پیدا کنیم، باید تحولی شگرف در کشت علوفه خود به وجود آوریم. یعنی زمین­های بیشتر و مستعد­تری را به علوفه اختصاص دهیم و از کشت مواد دیگری که اهمیت چندانی در تولیدات کشاورزی ما ندارند بکاهیم و از علوفه­هايي استفاده نمائيم كه ارزش غذايي زيادي داشته باشد. گونه­هايي از علوفه وجود دارد كه پروتئين و مواد مغذي آن به مراتب از يونجه زياد­تر مي­باشد. و اين وظيفه كارشناسان زراعت استان مي­باشد كه آنها را شناسايي و معرفي نمايند. اين امر سالهاست كه­ در كشور­هاي اروپايي و آمريكا انجام گرفته است.

بيوتكنولوژي

ژنتيك كمي در طي دوران متوالي دو دهه اخير شگفتيهاي بسياري آفريد كه حاصل همكاري دو علم ژنتيك مولكولي و آمار رياضي بوده است. در طي 25-20 سال اخير با توسعه مهندسي ژنتيك و ژنتيك مولكولي، بيوتكنولوژي مدرن توانست پيشرفتهاي بسياري در علم بيولوژي ايجاد كند كه بخشي از اين تكنيكها را مي‌توان در توسعه صنعت دامپروري مشاهده كرد. تكنيكهاي بيولوژي مدرن مانند كلونينگ مولكولي ژنها، انتقال ژن، دستكاري ژنتيكي حيوانات، انتقال جنين، دستكاري ژنتيكي ميكروبهاي شكمبه، تيمار بيولوژيكي و شيميايي خوراكهاي كم كيفيت حيواني در جهت بهبود ارزش تغذيه‌اي، روشهاي افزايش سيستم ايمني و تهيه واكسنهاي دامپزشكي بخشي از كاربردهاي بيوتكنولوژي مي‌باشد كه در جهت افزايش توليد محصولات كشاورزي و حفاظت از محيط زيست بكار گرفته مي‌شوند. بيوتكنولوژي كاربردهاي وسيعي در پيشرفت ژنتيكي حيوانات اهلي دارد و در كشورهاي در حال توسعه بكار گرفته مي‌شود؛ كه كاربردهاي بيوتكنولوژي را در زمينه‌هاي اصلاح نژاد و ژنتيك حيواني، استفاده از منابع متنوع ژنتيك دامي، بهداشت دام، فيزيولوژي شيردهي، رشد و تغذيه حيوان را توضيح مي‌دهد.

تلقيح مصنوعي

تكنيك تلقيح مصنوعي بطور گسترده و در مقياس اقتصادي در گله‌هاي گاو شيري مورد استفاده قرار مي‌گيرد. در اين روش اسپرم گاوهاي نر ممتاز جمع‌آوري شده و پس از انجام يك سري فرايندها منجمد شده و به محلهاي تلقيح فرستاده مي‌شود و گاوهاي ماده فحل با اين اسپرم­ها تلقيح مي‌گردند. تلقيح مصنوعي، آزمون نتاج گاوهاي نر را در سطح وسيعي امكان پذير مي‌سازد و دامهايي كه ارزش ژنتيكي بالاتري دارند با آزمون نتاج تشخيص داده مي‌شود و با استفاده از تلقيح مصنوعي بكارگيري اين مولدين در برنامه‌هاي اصلاح نژادي و توليدي تسهيل مي‌گردد. در برخي كشورها مانند دانمارك و هلند تلقيح مصنوعي بطور 100% انجام مي‌پذيرد در حالي كه برخي از كشورها هم هنوز دنباله‌رو تلاقيهاي سنتي و طبيعي مي‌باشند.

انتقال جنين

در اين تكنيك تخمكهاي بارور شده از رحم گاو دهنده جدا شده و به رحم گاوهاي گيرنده منتقل مي‌گردد و گاوهاي دهنده مجددا جهت توليد تخمكهاي بارور بكار گرفته مي‌شوند. مزيت اصلي انتقال جنين در اين است كه بر خلاف شرايط طبيعي تعداد بيشتري گوساله از گاوهاي ماده ممتاز توليد مي‌شود هر گاو در طول حياط در حدود 57000 تخمك در تخمدانهاي خود بصورت بالقوه ذخيره دارد. كه به مرور زمان تعدادي از آنها در چرخه‌هاي توليدمثلي مورد استفاده قرار مي‌گيرند. انتقال جنين باعث افزايش ميزان توليدمثل گاو مي‌شود و در اين حالت گاوهاي ممتاز از لحاظ ژنتيكي در برنامه‌هاي اصلاحي بيشتري شركت مي‌كند.

توليد جنين‌هاي IVf (آزمايشگاهي)

در اين روش تخمك‌هاي بالغ از حيوانات زنده و يا حيوانات كشتار شده جمع آوري مي‌گردند. و سپس در آزمايشگاه به اندازه كافي بالغ شده و با تلقيح بارور مي‌گردند و تا يك مرحله ويژه‌اي كشت داده شده و سپس به حيوانات گيرنده انتقال داده مي‌شوند. در اين صورت مي‌توان از دامهاي ماده با ارزش تعداد بيشتري جنين بدست آورد كه اين تكنيك تا حدودي مشابه به انتقال جنين است با اين تفاوت كه مراحلي از حيات جنين در آزمايشگاه سپري مي‌گردد. كه اين دو تكنيك در واقع اساس استفاده بيشتر از حيوانات ماده در برنامه‌هاي اصلاحي و توليدي مي‌باشد.

تعيين جنسيت

براي حصول بيشترين سود در توليد نياز به تعيين جنسيت جنين (بخصوص در مورد گاو و اسبهاي مسابقه) است روش‌هاي مختلفي براي تعيين جنسيت جنين بكار رفته گرفته مي‌شود.

شبيه‌سازي

اولين مورد از كلونينگ مهره‌داران در سال 1925 در قورباغه گزارش شده است و در حيوانات اهلي براي اولين بار 15 سال قبل در گوسفند انجام گرفت كه اين بره Dally لقب گرفت ولي به علت مشكلات مانند پيري زودرس و اختلالات رفتاري كه در اين گوسفند مشاهده گرديد به زندگي اين حيوانات پس از 7 سال پايان داده شد اخيراً دانشمندان ايراني موفق شدند كه بره شبيه‌سازي شده از اسپرم گوسفند برولا مرينوس (حاوي ژن دوقلوزايي) و قدرت مادري گوسفند افشاري توليد كنند.

كنترل بيماريها

پيشرفت‌هاي اخير در زمينه بيولوژي مولكولي روش‌هايي را براي كنترل بيماري در گاوهاي شيري به ارمغان آورده است ولي براي بدست آوردن روش‌هاي جديد و قدرتمند در كنترل بيماريها، بيوتكنولوژي مدرن در ابتداي راه است متدهاي جديد و قدرتمند در كنترل بيماري كه بر اساس PCR استوار شده است بسيار سريع و علمي مي‌باشند كه براي اين منظور دو مرحله كليدي وجود دارد: 1) بايد بتوان يك نقطه خاصي از DNA مربوط به عامل بيماريزا را كه قابليت تكثير داشته باشد انتخاب كرد. 2) روش‌هاي نوين و مناسبي براي استخراج مقادير كافي از موجودات بيماريزا را از مدفوع و زخمهاي بافتي ميزبان بكار گرفت تا بتوان در روش PCR استفاده كرد.

حيوانات ترانس‌ژنتيك

موجودي كه محتواي ژنتيكي آن با افزودن DNA خارجي تغيير يافته باشد ترانس‌ژنتيك ناميده مي‌شود.  DNAخارجي را ترانس ژن مي‌نامند و به كل فرآيند تكنولوژي، ترانس‌ژنيك اطلاق مي‌گردد . يكي از اهداف انتقال ژن در گاوهاي شيري تغيير تركيبات شير است. به علت اينكه راندمان توليد پنير از شير بستگي مستقيمي به مقدار K-Casein شير دارد پس افزايش توليد كاپاكازئين در شير با استفاده از انتقال ژن تغيير شكل يافته كاپا-كازئين يك روش منطقي براي افزايش توليد پنير مي‌باشد. يك مثال ديگر در مورد شير، توليد شيرهاي عاري از لاكتوز (قند شير) مي‌باشد. برخي افراد حساسيت خاصي به لاكتوز موجود در شير دارند. بنابراين نمي توانند شير مصرف كنند. ولي شيرهاي بدون لاكتوز كه از دامهاي ترانس‌ژنيك توليد مي‌گردد براي اين گونه افراد مشكلي بوجود نمي‌آورد. مثال ديگر در اين مورد توليد انسولين با بكارگيري گاوهاي ترانس‌ژنيك مي‌باشد.

در كل در مورد حيوانات اهلي سعي بر اين است كه دامهايي توليد كنند تا مقاومت قابل توارثي براي بيماريهاي انگلي، ويروسي و باكتريايي داشته باشند. مقاومت به بيماري باكتريايي ورم پستان در گاو، اسهال نوزادان در خوك و وباي مرغي در طيور از اين قبيل مي‌باشند كه در برخي از نژادها بروز مي‌كند. اگر اساس هر كدام از اين مقاومتها يك ژن ساده باشد مي‌توان حيوانات ترانس‌ژنيكي توليد كرد كه به آلودگيهاي باكتريايي مقاوم باشند.

واكسنها

اصولاً واكسنها حاوي تمام ماده ژنتيكي عامل بيماري و يا پاتوژن كشته شده هستند و در برخي موارد نادر هم واكسنهاي حاوي عامل بيماريزاي زنده است. امروزه دانشمندان با استفاده از تكنولوژي DNA نوتركيب سعي دارند تا واكسنهايي سنتتيكي توليد كنند كه فقط قسمت كوچكي از عوامل بيماريزا را داشته باشند.

ژن درماني

غير فعال شدن و يا گم شدن ژنها باعث بروز بسياري از اختلالات ژنتيكي مي‌گردند. افرادي كه فاقد يك ژن ويژه هستند بالطبع قادر به توليد پروتئين كدشونده توسط آن ژن نيستند. گذشته از اين ممكن است كه يك ژن سالم اشتباها توسط قطعه‌هاي ديگر DNA خاموش شود و يا ژنهاي غير طبيعي بطور غير صحيح بيان شوند. كه براي رفع اين مشكل محققان از ژن درماني كمك مي‌گيرند. در طول ژن درماني سعي دارند تا اختلالات ژنتيكي را با انتقال ژنهاي سالم به بيماران معالجه كنند. اخيرا ژن تغيير شكل يافته هورمون آزاد كننده هورمون رشد (GHRH) به خوك انتقال داده شده است كه باعث افزايش ميزان رشد اين حيوان در حدود 37% شده است.

دستكاري ژنتيكي ميكروبهاي شكمبه

علارغم پيچيدگي‌هاي موجود، در صورتيكه اكوسيستم ميكروبي شكمبه بطور موفقيت‌آميز مورد دستكاري قرار گيرد عملكرد توليدي حيوان افزايش خواهد يافت. افزودن باكتريهاي خاصي به شكمبه گاو و گوسفند قادر است كه عملكرد توليدي حيوان را در هضم بعضي از مواد خشبي بطور قابل توجهي افزايش دهد. انتقال باكتريهاي مؤثر بر تانن از شكمبه بز به داخل شكمبه گوسفند حالات تغذيه‌اي گوسفندان مصرف كننده بوته‌هاي حاوي تانن را بهبود بخشيده است.

يكي از بهترين مثال­هاي دستكاري ميكروب­هاي شكمبه در ارتباط با استفاده معمول از آنتي‌بيوتيك­ها مي‌باشد. آنتي‌بيوتيك­هايي وجود دارند كه در سطح گسترده‌اي در كشورهايي مانند ايالات متحده آمريكا براي بهبود بخشيدن به راندمان مصرف خوراك در گاوهاي پرواري مورد مصرف قرار مي‌گيرند يكي از اين موارد كه مصرف بيشتري دارد موننسين است كه توسط استرپتومايسين توليد مي‌شود. موننسين تاثيرات وسيع و گسترده‌اي روي فرآيندها و واكنشهاي ميكروبي موجود در شكمبه مانند توليد گاز متان، توليد اسيدهاي چرب فرار، تجزيه پروتئين، رشد ميكروبي و توليد آمونياك دارد. از طرفي باكتريهاي گرام مثبت موجود در شكمبه تحت تاثير موننسين قرار مي‌گيرند. مثال ديگر از دستكاري اكوسيستم شكمبه از بين بردن پروتوزوآهاي موجود در شكمبه براي بهبود كيفيت پشم مي‌باشد. حذف پروتوزوآهاي شكمبه گوسفندان استراليا ميزان رشد پشم را 29% افزايش داده است.

كاربرد فناوري اطلاعات و ارتباطات ICT

سيستم هاي الكترونيكي در دامپروري كمك شاياني براي دامداران بوده است. اين سيستم ها قادرند به صورت خودكار تغذيه دام ها، توليدمثل، شيوع بيماري ها و ... را زيرنظر بگيرند و از حيوانات به صورت الكترونيكي نگهداري كنند. شناسايي اين عوامل در حيوانات و همچنين نگهداري اطلاعات ثبت شده، كنترل غذا براي هر يك از حيوانات، كنترل آفت و بهبود وضعيت جنسي حيوان در حال حاضر به صورت كاملا الكترونيكي انجام مي شود. اين نظارت الكترونيكي تا آخر عمر، حيوان را همراهي مي كند و گفته مي شود كه ميزان خطا در آن بسيار كم است. به طور مثال، هندي­ها هم اكنون روي گردن تمامي گاوهاي شيرده خود از حسگرهاي ويژه اي استفاده مي كنند كه امكان شناسايي حيوان را در هر شرايط فراهم مي كند. ابزارهاي توزيع غذا مي توانند به كمك اين حسگرها حيوان را شناسايي كنند و علوفه مورد نياز را در اختيارش قرار دهند تا به اين وسيله ميزان شيردهي گاو مورد نظر تا چند برابر افزايش پيدا كند. اين سيستم پيشرفته به خوبي مي تواند ميزان دماي محيط را تشخيص دهد و شرايط بدني حيوان را با آب و هواي موجود بسنجد. در سيستم جيره بندي غذايي، حسگرهاي نصب شده روي گردن گاوها باعث مي­شود ميزان كلسيم، فسفر و ليزين موجود در علوفه به صورت كنترل شده در اختيار حيوان قرار داده شود. به طور كلي مي­توان گفت، امروزه فناوري اطلاعات، زاد­ و ولد، كنترل و پيشگيري بيماري­ها، شيردوشي، غذادهي و تمامي فعاليت­ها در يك دامداري را در اختيار دارد. در محيط هاي نگهداري از دام، ريزپردازنده هايي نصب مي­شود كه به صورت خودكار ميزان رطوبت هوا، گرد و غبار و وضعيت سيستم تهويه را بررسي مي كند. امروزه بيشتر كشورهاي آسيايي موفق شده اند به كمك فناوري ارتباطات و اطلاعات بخش دامپروري خود را توسعه دهند و اين امكان را براي افراد ايجاد و با صرف حداقل هزينه ممكن، محصولاتي را با بهترين كيفيت توليد كنند. به طور كلي بايد گفت اكنون فناوري اطلاعات به يكي از بخش هاي جدايي ناپذير دامپروري جهان تبديل شده است و از مرحله تولد تا فروش محصولات را زير نظر مي­گيرد.

هندوستان از جمله كشورهايي است كه صنعت دامپروري آن امروزه وابستگي فراواني به فناوري اطلاعات پيدا كرده است. انجمن ملي توسعه شير هندوستان در چند سال گذشته موفق شده است با راه اندازي سيستم انتقال موثر شير، ميزان توليدات خود را به طور چشمگيري افزايش دهد. در اين سيستم هر يك از كشاورزان با دريافت يك كارت پلاستيكي كه حاوي تمام اطلاعات شخصي آن ها است به سيستم مركزي انجمن متصل مي­شوند و آخرين وضعيت خود را به مسئولان انتقال مي­دهند. پس از شناسايي اطلاعات افراد در اين سيستم، شير توليد شده توسط آن ها وزن مي­شود و دستگاه به صورت خودكار يك نمونه ٥ ميلي ليتري را از شير انتخاب مي­كند و آزمايش­هاي لازم را روي آن انجام مي­دهد. نتايج اين آزمايش پس از گذشت مدت بسيار كوتاهي اعلام مي­شود و به اين طريق دامداران مي­توانند وزن كلي شير، ميزان چربي موجود و ... را به صورت مكتوب از سيستم دريافت كنند. به هنگام انتقال اين اطلاعات به دامدار، پول محاسبه شده براي اين مقدار شير به آن ها پرداخت مي­شود. لازم به ذكر است تمام عمليات ياد شده در كمتر از ٣٠ ثانيه انجام مي­شود كه موجب كارايي و اثربخشي هر چه بيشتر فناوري در دامداري مي­شود.

بازاريابي

امروزه اهمیت بازاریابی بیشتر از این نظر قابل ملاحظه است که قسمت زیادی از بهای فروش کالاها را هزینه بازاریابی تشکیل می دهد؛ مطالعات نشان می­دهد که مصرف­کننده حدود 50درصد پول پرداختی بهای نهایی کالا را برای هزینه­های بازاریابی پرداخت می­کند به این ترتیب می­توان گفت که اهمیت بازاریابی، اگر از تولید بیشتر نباشد، قطعاً از آن کمتر نیست. در ایالات متحده آمریکا، در سال 1982 میلادی، از 298 میلیارد دلار که صرف خرید مواد غذایی شده بود، فقط 84 میلیارد دلار آن مربوط به هزینه­های تولید و بقیه شامل هزینه­های بازاریابی می­شد.

در این کشور حدود یک سوم تا دو پنجم از نیروی فعال، در بخش بازاریابی فعالیت می­کنند. تولیدکنندگان باید از علم بازاریابی اطلاع داشته باشند تا بدانند چه کالایی را در چه محلی و چه زمانی عرضه کنند تا مشکل فروش نداشته باشند. چنانچه در جامعه­ای مؤسسات وابسته به بازاریابی کالا نظیر عمده فروشی­ها، خرده­فروشی­ها، راه آهن، اتحادیه کامیون داران، استاندارد، بسته بندی و ... وجود نداشته باشد، اهمیت بازاریابی بیشتر مشخص می­شود. واضح است تولیدکنندگانی که با اصول بازاریابی و بازاررسانی تولیدات خود آشنا هستند، به راحتی می­توانند کالای خود را در زمان مناسب تولید و در محل مناسب عرضه کنند و با هزینه معقول بفروشند. بدین ترتیب، ادامه روند تولید با مشکل کمتری مواجه می­شود.

بازاریابی و بازاررسانی محصولات دامی از چند نظر اهمیت دارد و تفاوت آن با سایر کالاها عبارت است از:

محصولات دامی قابلیت فسادپذیری زیادی دارند و به سرعت در مجاورت هوای عادی تغییر کیفیت می­دهند و غیرقابل مصرف می­شوند. از این رو در تمام مراحل بازاریابی و بازاررسانی، استفاده از وسایل ویژه حمل و نقل(کامیون های یخچال دار و...) ضروری است.

مراحل آماده­سازی محصولات دامی بسیار متفاوت است. برای مثال، از شیر بیش از 50 نوع محصول به دست می­آید که هر یک، شیوه آماده سازی متفاوتی دارد یا از گوشت برای تهیه انواع محصولات استفاده می­شود و امکان عرضه مستقیم آن نیز به بازار فراهم است. در صورتی که این تنوع و گوناگونی، کمتر در مورد محصولات مشاهده می­شود.

تولیدکنندگان بسیار متنوع و پراکنده­اند. برای مثال، شیر از یک گاو در یک روستا تا بزرگترین گاوداری­های صنعتی تولید می­شود. امکان تولید گوشت نیز از یک خانه روستایی تا بزرگترین مجتمع­های پرواربندی فراهم است. این پراکنش و تنوع محصولات، بازاریابی و بازاررسانی را مشکل می­کند. از این رو، اموری مانند تبلیغات کمتر در مورد فرآورده­های دامی مورد استفاده قرار می­گیرد.

همه قشرهای جامعه، مصرف کننده محصولات دامی­اند و در این زمینه هیچ محدودیتی وجود ندارد. کمتر محصولاتی مانند محصولات دامی کشاورزی، چنین وسیع الطیف است.

معمولاً در اکثر کشورهای جهان، به دلیل مسائل مرتبط با بهداشت و سلامت جامعه و حمایت از مصرف­کننده، بطور مستقیم یا غیرمستقیم برای تولید محصولات دامی و مصرفی آنها کمک­هایی از سوی دولت در نظر گرفته می­شود. با پرداخت این یارانه­ها، الگوی بازاریابی این محصولات تغییر می­کند و گاه از قوانین اقتصادی تبعیت نمی­کنند. این یارانه سبب می­شود که قوانین اقتصاد آزاد در مورد آن صادق نباشد.

خطرپذیری(ریسک) محصولات دامی زیاد است و بدین ترتیب، سر­وکار داشتن با حیوانات زنده، حوادث پپیش­بینی نشده، بیماری ها و مخاطرات زیاد، گاهی روند کار را با مشکل مواجه می­کند.

استفاده از تجهيزات مدرن

جایگاه نگهداری دام­ها در عین حالی که باید مناسب برای پرورش گاو و گوساله باشد و بر طبق موازین صحیح بهداشتی بنا گردد، باید از هزینه­های تجملی و غیرضروری برکنار بوده، با اسلوب دامپروری جدید و امکانات ساختمانی منطقه، منطبق و بالاخره ارزان و قابل استفاده عملی بوده و تسهیل کننده امور جاری برای دامپروری باشد.

جایگاه دام نقش مهم و برجسته­ای در نتیجه و هدف مورد نظر داشته و هرگونه اهمال و بی­توجهی در این مورد ممکن است موجبات دلسردی و شکست را فراهم سازد. از همین رو در مورد اسلوب ساختمان باید به این هدف توجه داشت که دام­ها بتوانند به راحتی و آسایش و به طور تمیز و بهداشتی در آنها زندگی کنند و سالم­ترین گوساله و شیر را با حداقل کار و زحمت تولید نمایند.

در کشور های دانمارک، هلند و سوئد سالهاست که از کف­پوش­های لاستیکی قابل شستشو و تعویض در دامداری به عنوان بستر استفاده می­شود. در ایران جز در چند مورد و به صورت محدود، استفاده از کف پوش­های لاستیکی هنوز متداول نشده است.

محاسن و مزایای استفاده :

1.        دام­ها عملا تمیز و راحت می­باشند.

2.        میزان مصرف بستر تا 50 درصد کمتر شده و در میزان کاری که در این مورد باید صورت پذیرد به همان مقدار صرفه­جویی گردد.

3.        منظره دامداری همیشه مرتب و دلخواه جلوه می­نماید.

4.        دام­ها آسانتر می­توانند وارد غرفه­های مربوط به خود شده و احتمال سر خوردن آنها به مراتب کمتر است.

5.        ضایعات و لطمات وارده به پستان­ها و مفاصل و زانو­ها به حداقل تقلیل پیدا می­کند.

كاربرد و نقش تكنيك هاي هسته­اي

از جمله كاربرد­هاي فناوري هسته­اي در علوم دامي مي­توان به پيشگيري، ‌كنترل و تشخيص بيماريهاي دامي، ‌توليد مثل، ‌تغذيه و اصلاح نژاد دام و طيور، بهداشت و ايمني محصولات دامي و خوراك دام اشاره كرد.

در بحث قابليت هضم در تغذيه دام براي اندازه­گيري ميزان قابل استفاده بودن يك ماده معدني، تمايز نسبتي از آن در مدفوع كه نمايانگر مقدار جذب نشده عنصر باشد از نسبتي كه منشأ بافتي دارد ضروري است. مدت­هاست كه اين تشخيص را به كمك علامت­گذاري عناصر به عبارت بهتر استفاده از ايزوتوپهاي راديو­اكتيو عناصر و تعيين نسبتي از عناصر علامت­گذاري شده كه به درون دستگاه­ گوارشي ترشح مي­شوند، ‌تعيين مي­كنند. از ديگر كاربرد­هاي تكنيك­هاي هسته­اي در تغذيه دام مي­توان به از بين بردن قارچهاي مسموميت­زا از جمله افلاتوكسين موجود بر روي مواد غذايي اشاره كرد. لازم به ذكر است كه مطالعات صورت گرفته بر روي خوراكهاي پرتودهي شده دامي بي ضرر بودن اين مواد را به اثبات رسانده است .

در بحث توليد مثل دام از كاربردهاي هسته­اي مي­توان به تشخيص آبستني و وضعيت جنين به كمك پرتوهاي راديو اكتيو اشاره كرد. در اين روش از راديو ايزوتوپ­ها براي اندازه­گيري مولكول خاص در نمونه­هاي بيولوژيكي استفاده مي­شود براي مثال از اين روش براي اندازه­گيري ميزان حضور هورمونهاي توليد مثلي از جمله پروژسترون از طريق تشخيص ايمنولوژيكي مانند  RIA و ELISA استفاده مي­شود در اصلاح نژاد دام و طيور نيز از كاربرد تكنيك­هاي هسته­اي مي­توان به نشاندار كردن مواد وراثتيDNA ،  RNA و تك نوكلئوتيدها جهت مطالعه ژنوم دام و طيور به ويژه تعيين توالي ژنهاي مهم اقتصادي، ايجاد نشانگرهاي ژنومي راديواكتيو به منظور مطالعاتي همچون تعيين جنسيت،‌ شناسائي انفرادي دامها (انگشت نگاري (DNA، ‌تستهاي تشخيصي براي بيماريهاي ژنتيكي و نيز تعيين موقعيت ژن­ها در ژنوم اشاره كرد .

مزيت عمده تكنولوژي­هاي ايزوتوپي اندازه­گيري سريع و دقيق واكنش­ها مي­باشد. با اين روش مي­توان متابوليت يك دارو را در سراسر بدن دنبال نمود بطوري­كه با استفاده از اين تكنيك­ها مي­توان بيماري­هايي مانند تب برفكي، برسلولز و نيوكاسل را تشخيص و درمان كرد .

کاربرد نانو تکنولوژی

نانو تکنولوژی به موضوعاتی در مقیاس هم اندازه ویروس ها و سایر عوامل بیماری زا می پردازد و بنابراین برای شناسایی و ریشه کنی عوامل بیماری زا پتانسیل بالایی دارد. نانو تکنولوژی امکان استفاده از سیستم های آزاد کننده داروئی را که بتواند به طور طولانی مدت باقی بماند، فراهم می کند. به عنوان  مثال می توان به ایمپلتن های ابداع شده مینیاتوری در حیوان اشاره کرد که نمونه های بزاقی را به طور مستمر کنترل می کنند و قبل از بروز علائم بالینی و تب، از طریق سیستم های هشدار دهنده و سنسور های ویژه، احتمال وقوع بیماری را مشخص و سیستم خاص ازاد کننده، دارو ی معینی را برای درمان مؤثر توصیه می کند.

سلامتی دام­های اهلی از جمله مسائلی است که با اقتصاد دامداری­ها در ارتباط است. یک دامپزشک می نویسد: «علم نانو تکنولوژی توانایی و پتانسیل بالقوه ای روی رهیافت های آتی دامپزشکی و درمان دام­های اهلی خواهد داشت». تامین اقلام غذایی برای دام هاي اهلی همواره با افزایش هزینه و نیاز به مراقبت های خاص دامپزشکی و تجویز دارو و واکسن همراه بوده است و نانوتکنولوژی توانایی ارائه راه­کارهای مناسب برای حل این معضلات را  دارد.

مدیریت تلاقی و زمان مناسب جفت گیری دام ها، از جمله مواردی است كه در مزارع پرورش گاو شیرده به هزینه و زمان طولانی نیاز دارد. از راه کارهایی که اخیرا مورد استفاده قرار گرفته است، استفاده از نانو تیوپ­های خاص در داخل پوست است که زمان واقعی پیک هورمون استروژن و وقوع فحلی را در دام ها  نشان می دهد و لذا با علائمی که سنسور های موجود به دستگاه مونیتور می فرستد، زمان دقیق و واقعی تلقیح را به دامدار نشان می دهد.